Có những năm tháng định nghĩa lại cả cuộc đời một con người. Với tôi, đó là năm 2020 — năm tôi phá sản. Tôi viết bài này không phải để kể khổ, mà vì tôi biết ngoài kia có rất nhiều người đang đứng đúng nơi tôi từng đứng: trắng tay, hoang mang, và tự hỏi liệu mình có còn đường nào để đi. Nếu bạn là một trong số đó, tôi mong câu chuyện thật của tôi sẽ cho bạn thêm một chút niềm tin.
Trước cú ngã: những năm tháng lam lũ
Để bạn hiểu cú phá sản nặng đến mức nào, tôi cần kể bạn nghe tôi đã làm việc cực nhọc ra sao trước đó.
Từ năm 2017, sau khi thấy ngành thổ cẩm bão hòa, tôi chuyển sang nông nghiệp. Tôi trồng bắp cải, trồng chuối, trồng lê. Tôi buôn nông sản và dược liệu quanh năm, mùa nào thức nấy. Đây không phải công việc nhẹ nhàng. Có những tháng tôi lái xe ba ngày ba đêm không ngủ, ăn ngay trên xe, để kịp đưa dược liệu sang Trung Quốc bán. Cuộc sống trang trại lam lũ, vất vả thật sự — nhưng tôi chấp nhận, vì tôi tin mình đang xây dựng một thứ gì đó vững chắc.
Tôi đã sai. Hoặc đúng hơn, tôi đã không lường được điều không ai lường được.
Khoảnh khắc tất cả sụp đổ
Năm 2020, Covid ập đến. Biên giới đóng. Tôi không thể buôn bán sang Trung Quốc được nữa.
Hàng trăm tấn chuối của chúng tôi hỏng. Không phải vài thùng, không phải vài tấn — hàng trăm tấn. Tôi đứng nhìn công sức của bao nhiêu năm tháng thối rữa mà không làm gì được. Và tôi phá sản.
Tôi sẽ không tô vẽ khoảnh khắc đó. Phá sản là một cú đánh thật vào giữa ngực. Nó không chỉ là mất tiền — nó là mất phương hướng, mất cảm giác an toàn, mất cả niềm tin vào con đường mình đã chọn. Đêm nằm xuống, câu hỏi duy nhất trong đầu tôi là: “Giờ mình biết làm gì đây?”
Điều giữ tôi không gục xuống
Nhìn lại, tôi nhận ra có một thứ đã ngăn tôi buông xuôi. Đó là các con tôi.
Tôi lớn lên ở quê, học xong cấp ba mà không biết làm gì, không biết học gì, cả đời quẩn quanh nỗi lo cơm áo gạo tiền. Tôi sợ — sợ kinh khủng — rằng nếu tôi gục xuống lúc này, các con tôi sẽ lặp lại đúng cuộc đời đó. Tôi khao khát các con được thoát khỏi “trường làng”, được học những ngôi trường tốt hơn, để sau khi hết cấp ba chúng có thể tự định hướng tương lai của mình thay vì loay hoay như tôi.
Chính nỗi sợ và khát khao đó đã biến thành sức mạnh. Tôi tự nhủ: mình không được phép dừng lại. Tôi luôn giữ một niềm tin — dù mong manh trong những ngày đầu — rằng nhất định sẽ có một hướng đi tốt hơn đang chờ phía trước, miễn là tôi không bỏ cuộc.
Quyết định thay đổi tất cả: đi học lại từ đầu
Thay vì ngồi tiếc của, tôi quyết định làm một việc mà nhiều người ở tuổi tôi, hoàn cảnh tôi, ngại làm: đi học lại từ đầu.
Tôi đi học phát triển bản thân. Tôi học làm video. Tôi học livestream. Tôi quyết định đưa các hoạt động, công việc của mình lên internet để nhiều người biết đến. Ở thời điểm đó, đây là một canh bạc — tôi là một phụ nữ vùng cao, không rành công nghệ, vừa mất sạch vốn liếng. Nhưng tôi không còn gì để mất, và tôi có một thứ không ai lấy được: khao khát đổi đời.
Tôi muốn thành thật về giai đoạn này, vì nó quan trọng: tôi đã không giỏi ngay. Những phiên livestream đầu tiên, tôi tự ti đến mức không dám lên sóng vào giờ cao điểm. Tôi chọn những khung giờ ít người xem nhất, để nếu có vụng về thì cũng không ai chứng kiến. Người phụ nữ bán 2–3 tấn lê mỗi 90 phút sau này, khởi đầu chỉ là một người rụt rè như thế.
Từ con số 0 đến cuộc đời mới
Tôi kiên trì. Tôi livestream mỗi ngày. Dần dần, tôi bán được nông sản qua Facebook và TikTok. Đến năm 2021, nhiều người đã biết đến tôi, và tôi kiếm được tiền từ bán hàng online.
Cuộc sống của tôi thay đổi hoàn toàn. Từ một người ở huyện, tôi chuyển ra thành phố. Tôi mua được nhà, mua được xe như mình hằng mong ước. Và điều khiến tôi tự hào nhất: tôi cho con học những ngôi trường tốt nhất mà tôi từng mơ — đúng điều đã giữ tôi đứng vững trong những ngày đen tối nhất.
Sau đó là ba năm livestream liên tục, mỗi ngày chín tiếng, để đúc kết kinh nghiệm thành công thức. Tôi đạt 4.000 mắt xem trong một phiên, bán hàng nghìn đơn hàng. Cú phá sản tưởng như là dấu chấm hết, hóa ra lại là dấu chấm hết của một chương cũ — và là dòng đầu tiên của một chương hoàn toàn mới.
Những bài học tôi mang theo từ cú ngã
Nếu bạn đang trong một giai đoạn khó khăn, đây là những điều tôi đã học được, đổi bằng cả một lần phá sản:
1. Đừng để cú ngã định nghĩa bạn. Phá sản là một sự kiện, không phải một bản án. Bạn được quyền viết chương tiếp theo.
2. Khi mất hết, thứ còn lại là chính bạn — và nó đủ. Tôi mất hàng trăm tấn chuối, nhưng tôi vẫn còn câu chuyện, gương mặt và ý chí của mình. Hóa ra đó lại là tài sản giá trị nhất để xây dựng thương hiệu cá nhân.
3. Học một kỹ năng mới là cách thoát hiểm nhanh nhất. Tôi không thể cứu được vườn chuối, nhưng tôi học được livestream — và chính kỹ năng đó đưa tôi sang một nền kinh tế hoàn toàn mới.
4. Cho phép mình bắt đầu một cách vụng về. Không ai giỏi ngay từ đầu. Tôi từng trốn vào giờ ít người xem. Điều quan trọng không phải là bắt đầu hoàn hảo, mà là bắt đầu.
5. Hãy có một lý do lớn hơn nỗi sợ. Với tôi đó là các con. Khi lý do của bạn đủ lớn, bạn sẽ tìm ra cách kiên trì.
Lời nhắn cho người đang ở đáy
Tôi viết bài này cho bạn — người đang nghĩ rằng mình đã hết đường. Tôi hiểu cảm giác đó, vì tôi đã sống qua nó. Nhưng tôi muốn bạn biết: đáy không phải là điểm dừng, nó là điểm bật. Một người phụ nữ vùng cao mất hàng trăm tấn chuối vẫn có thể làm lại và xây dựng một cuộc đời mới trên internet. Bạn cũng có thể.
Hãy bắt đầu lại. Một kỹ năng. Một bước nhỏ. Một niềm tin rằng phía trước có một hướng đi tốt hơn. Tôi đã đi con đường đó, và tôi xin làm chứng: nó có thật.
Về tác giả: Mã Thị Chú (sinh 1991, Lào Cai) phá sản năm 2020 khi đại dịch Covid khiến hàng trăm tấn chuối hỏng và đứt đường xuất khẩu sang Trung Quốc. Chị làm lại từ đầu bằng video và livestream, đến 2021 đã ổn định thu nhập từ bán hàng online, rồi trải qua 3 năm livestream liên tục (9 tiếng/ngày, 4.000 mắt xem/phiên). Hiện chị đào tạo hàng nghìn học viên — phần lớn là phụ nữ dân tộc thiểu số — với khoảng 300 học viên mới mỗi tháng. Câu chuyện trong bài là trải nghiệm có thật của tác giả.